Η Τέχνη της Ξερολιθιάς στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας: Νομικές πτυχές και προοπτικές για την Τήνο

Γράφει ο Δρ. Θεόδωρος Φ. Χίου*

Το 2018 μας αποχαιρέτησε με την ευχάριστη είδηση της εγγραφής της Τέχνης της Ξερολιθιάς τον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCΟ. Ο σχετικός φάκελος υποψηφιότητας που υπέβαλε η Ελλάδα μαζί με άλλες επτά χώρες (της Νότιας Ευρώπης κυρίως) εγκρίθηκε πανηγυρικά κατά τη 13η ετήσια συνεδρίαση της Διακυβερνητικής Επιτροπής της Σύμβασης για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η οποία έλαβε χώρα στον Μαυρίκιο (26 Νοεμβρίου-1 Δεκεμβρίου 2018).

Η είδηση αυτή ενδιαφέρει ιδιαίτερα την Τήνο, μιας και μαρτυρίες της τέχνης της ξερολιθιάς είναι αμέτρητες και άρρηκτα συνδεδεμένες με το φυσικό τοπίο του νησιού και την ιστορία του. Πράγματι, οι μαρτυρίες αυτές δεν περιορίζονται απλώς στις σκάλες (πεζούλες) των χωραφιών που καθιστούν την Τήνο ένα «χειροποίητο» νησί κατά την προσφιλή έκφραση του Καστοριάδη. Αντίθετα, σε αυτές περιλαμβάνεται κάθε μορφή κατασκευής από πέτρα χωρίς συνδετικό υλικό, όπως τα αλώνια, τα ταπεινά κελιά ή «κατ’κές», τους τοίχους περίφραξης των παλιών αγροτικών δρόμων και κάθε βοηθητικό κατασκεύασμα και κτίσμα χτισμένο «εν ξηρώ» που συναντάται στην τηνιακή ύπαιθρο.

Εντούτοις, τι είναι ο Κατάλογος της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας και τι σημαίνει πρακτικά η εγγραφή της Τέχνης της Ξερολιθιάς σε αυτόν, ειδικά για την Τήνο; Στις παρακάτω γραμμές θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε με απλά λόγιατο νομικό πλαίσιοπου σχετίζεται με την πρόσφατη εξέλιξη που αφορά αυτήτημορφή άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς και τις προοπτικές που γεννώνται από αυτή για την Τήνο.

Η Σύμβαση 2003 της UNESCOγια την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά.

Θα πρέπει εισαγωγικά να αναφερθεί ότι ηUNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) είναι Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών και προωθεί τη διεθνή συνεργασίαμεταξύ των 195 κρατών μελών της στους τομείς της Εκπαίδευσης, της Επιστήμης, του Πολιτισμού και της Επικοινωνίας. Στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, η UNESCOεπιδιώκει, μεταξύ άλλων, την ανάπτυξη και συνεργασία των κρατών για την ανάδειξη και διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των λαών, η οποία περιλαμβάνει υλικές (πχ. μνημεία) αλλά και άυλες μαρτυρίες της ύπαρξης και της ατομικής και συλλογικής δραστηριότητας του ανθρώπου. Το κύριο μέσο για την επίτευξη αυτού του στόχου είναιη υπογραφή διεθνών συνθηκών, οι οποίες συγκροτούν το διεθνές δίκαιο προστασίας τηςπολιτιστικής κληρονομιάς.

Η ανάγκη για προστασία και ανάδειξη των εκφάνσεων της πολιτιστικής κληρονομιάς που δεν έχουν υλική διάσταση, η λεγόμενη άυλη πολιτιστική κληρονομιά, οδήγησε στην υπογραφή τηςΣύμβασης της UNESCO για την Προστασία της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η οποία υπεγράφη το 2003 και μεταφέρθηκε στο ελληνικό δίκαιο με τον Ν. 3521/2006.Η Σύμβαση UNESCO 2003, διά της Διακυβερνητικής Επιτροπής που αποτελεί εκτελεστικό της όργανο, αποσκοπεί στην προστασία, διαφύλαξηκαι ανάδειξη των άυλων πολιτιστικών αγαθών στα οποία συγκαταλέγονται ιδίως προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις, τέχνες του θεάματος, δρώμενα αλλά και πρακτικές, δεξιότητες, αναπαραστάσεις, εκφράσεις, γνώσεις και τεχνικές καθώς και τα εργαλεία, αντικείμενα και χώροιπου συνδέονται με αυτές.

Περαιτέρω, στο πλαίσιο της Σύμβασης UNESCO 2003έχει προβλεφθεί, μεταξύ άλλων, η σύνταξη του Αντιπροσωπευτικού Καταλόγου της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας (αντίστοιχος κατάλογος με αυτόν των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς τηςUNESCO), στον οποίο εγγράφονται, κατόπιν πρότασης από ενδιαφερόμενα κράτη, ορισμένες εκφάνσεις της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, οι οποίες, λόγω της σπουδαιότητάς τους, αξίζουν αναγνώρισης σε διεθνές επίπεδο.Η εγγραφή στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογοδεν συνεπάγεται και αυξημένη προστασία. Αντίθετα, έχει πρωτίστως συμβολική και πρακτική αξία, αφού μέσω αυτού,οιεγγεγραμμένες εκφάνσεις της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς καθίστανταιευκολότερα αντιληπτές και ταυτοποιήσιμες,ενώ δίνεται έμφαση στη σημασία τους.

Η Τέχνη της Ξερολιθιάς ως προστατευόμενο πολιτιστικό αγαθό παγκοσμίουβεληνεκούς.

Η Τέχνη της Ξερολιθιάς συνιστά άυλο πολιτιστικό αγαθό, το οποίο προστατεύεται από τη Σύμβαση UNESCO 2003. Περαιτέρω, με την πρόσφατη εγγραφή της στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, η Τέχνη της Ξερολιθιάς λαμβάνει τιμητική διάκριση και αναδεικνύεται ως άυλο πολιτιστικό αγαθότου οποίου η σημασία προσλαμβάνει παγκόσμιο βεληνεκές. Θα πρέπει όμως να διευκρινιστεί ότι αντικείμενο προστασίας από τη Σύμβαση UNESCO 2003 δεν είναι οι ξερολιθικές κατασκευές αφ’ εαυτές (σκάλες, αλώνια και λοιπά κτίσματα), οι οποίες συνιστούν υλικές μαρτυρίες που ενσωματώνουν την τέχνη, αλλά αντίθετα η ίδια η παραδοσιακή τεχνογνωσία κατασκευής κτισμάτων χωρίς κανένα συνδετικό υλικόόπως αυτή αναπτύχθηκε σε έναν τόπο και μεταβιβάστηκε από γενιά σε γενιά, ως άυλη μαρτυρία πολιτισμού. Επιπλέον, η παρεχόμενηπροστασία συνίσταται στην παρότρυνση λήψης των αναγκαίων μέτρων διαφύλαξηςσε εθνικό επίπεδο,με στόχο τη διάσωση, ανάδειξη και αξιοποίηση της άυλης αυτής κληρονομιάς, προβλέποντας βέβαια τη δυνατότητα παροχής διεθνούς συνδρομής προς το σκοπό αυτό.

Η ανάγκη λήψης μέτρων διαφύλαξης της Τέχνης της Ξερολιθιάς στην Τήνο.

Η ιδιαιτερότητα της Τέχνης της Ξερολιθιάς, όπως και όλων των άυλων εκφάνσεων της πολιτιστικής κληρονομίας έγκειται στο γεγονός ότι η βιωσιμότητά της δεν απειλείται από κάποια καταστρεπτική ενέργεια αλλά από την παράλειψη λήψης μέτρων διαφύλαξης. Πράγματι, η εγκατάλειψη και η αδιαφορία για την τέχνη και τις υλικές μαρτυρίες που την ενσωματώνουν οδηγούν αναπόφευκτα στην εξαφάνισή της. Άλλωστε, η Σύμβαση UNESCO 2003 δεν προβλέπει κάποιο μηχανισμό κυρώσεων σε περίπτωση απουσίας μέτρων και ενεργειών διαφύλαξης εκ μέρους των κρατών που υπογράφουν τη Σύμβαση και στα οποία εναπόκειται η λήψη τέτοιων μέτρων. Για τους λόγους αυτούςη εγγραφή της Τέχνης της Ξερολιθιάς στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της UNESCOδεν θα πρέπει να ιδωθεί ως εγγύηση προστασίας αλλά ως μία πρώτης τάξεως ευκαιρία και υπενθύμιση για ευαισθητοποίηση καιλήψη μέτρων με σκοπό τη διαφύλαξη της Τέχνης της Ξερολιθιάς,ακόμα και σε τοπικό επίπεδο.

Η επιδίωξη λήψης μέτρων διάσωσης και ανάδειξης παρουσιάζεται ιδιαίτερα πρόσφορη στην Τήνο, όπου η Τέχνη της Ξερολιθιάς αναπτύχθηκε αρκετά έντονα και με ορισμένες ιδιομορφίες, όπως το αποδεικνύει η συχνότητα και η τυπολογία των ξερολιθικών κατασκευών που διαμορφώνει το τηνιακό τοπίο. Πιο συγκεκριμένα και σε συμφωνία με τη Σύμβαση UNESCO 2003, η διάσωση δύναται να πραγματοποιηθεί με την έρευνα και την τεκμηρίωση της Τέχνης της Ξερολιθιάς, όπως αυτή εκφράστηκε, εξασκείται στο νησί της Τήνου και μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά. Η ανάδειξη δύναται να πραγματοποιηθεί μέσω της συντήρησης των υφιστάμενων υλικών εκφάνσεων της τέχνης αυτής και της αναζωογόνησης των διαφόρων πλευρών της, ιδίως με τηνευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για τη σημασία και την αξία της Τέχνης της Ξερολιθιάς και τημεταβίβαση της παραδοσιακής τεχνογνωσίας στις νέες γενιές. Όλα τα ανωτέρω συνιστούν την αναγκαία βάση για την ενδεχόμενηπεραιτέρω αξιοποίηση της Τέχνης της Ξερολιθιάς στην Τήνο, μέσω της προώθησης του τηνιακού τοπίου ως πολιτιστικό χώρο ανάπτυξης της άυλης αυτής κληρονομιάς.

Δρ. Θεόδωρος Φ. Χίουείναι Δικηγόρος Πνευματικών Δικαιωμάτων, Διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής και Αντιπρόεδρος της Εταιρείας Τηνιακών Μελετών

* φωτογραφία: www.volax.gr

Σχόλια:

0 σχόλια:

Τα σχόλια θα αναρτώνται εφόσον υπάρχει Όνομα και Επίθετο σχολιαστή, σε διαφορετική περίπτωση (ψευδώνυμο ή ανώνυμα) θα διαγράφονται αυτόματα από το σύστημα.